Skip to main content

Layer 2 (L2) blok zinciri nedir

Not: Bu belge orijinal İngilizce versiyonun otomatik bir çevirisidir.

Layer 2 (L2) blok zinciri nedir

Layer 2 (L2) blok zinciri, bir Layer 1 (L1) blok zincirinin üzerine inşa edilmiş, işlemleri L1'den ayrı olarak işleyen ancak nihai mutabakat ve güvenlik için L1'i kullanan bir ağdır. L2'ler temel bir sorunu çözmek için var: Ethereum gibi popüler L1 blok zincirleri güvenli ve merkeziyetsizdir; ancak yüksek hacimli kullanım için aynı zamanda yavaş ve pahalıdır. L2'ler, L1'in güvenlik garantilerini devralırken daha yüksek işlem hacmi ve daha düşük işlem maliyetleri sunan bir ölçekleme katmanı ekler.

Base, Arbitrum One, Optimism ve zkSync, Ethereum üzerine inşa edilmiş L2 ağlarına örnektir. İşlemleri kendi yürütme katmanlarında işler, bu işlemleri yığınlar hâlinde bir araya getirir ve sıkıştırılmış kanıtları veya verileri periyodik olarak Ethereum'a geri gönderirler. Kullanıcının bakış açısından bir L2 ile etkileşim, Ethereum'un daha hızlı ve daha ucuz bir versiyonunu kullanmak gibi hissettirir — çünkü mimari olarak tam da budur.

Kısaca: Bir L2 blok zinciri, güvenliği temel katmana bağlı tutarken yürütmeyi bu katmanın dışına taşıyarak bir L1'i ölçekler. DecAIHub proje kartlarında L2 statüsü, Main chain alanına (L2 ağının adı — Base, Arbitrum One vb.) ve Consensus alanına (L2 (Optimistic Rollup, Base on Ethereum) gibi bir formül) yansır.

Bir L2 blok zinciri nasıl çalışır

Her L2'nin arkasındaki temel fikir aynıdır: işlem yürütmeyi tıkanmış L1'in dışına taşımak, onu daha hızlı ve daha ucuz bir yerde işlemek ve ardından zincir dışı yürütmenin doğru olduğunu kanıtlamaya yetecek kadar veriyi L1'e geri göndermek.

Ölçeklenebilirlik sorunu

L1 blok zincirleri, blok zinciri üçlemi olarak bilinen köklü bir ödünleşimle karşı karşıyadır: merkeziyetsizliği, güvenliği ve ölçeklenebilirliği aynı anda azami düzeye çıkarmak zordur. Örneğin Ethereum, merkeziyetsizlik ve güvenliğe öncelik verir — büyük ve dağıtık doğrulayıcı kümesi, ağı saldırılara ve sansüre karşı son derece dirençli kılar. Ancak bunun bedeli işlem hacmidir: Ethereum ana ağı saniyede kabaca 15-30 işlem işler ve karmaşık akıllı sözleşme çağrıları, yoğun talep dönemlerinde onlarca dolarlık gas ücretine mal olabilir.

Sık zincir üstü işlem gerektiren AI iş yükleri için — çıkarım çağrıları, hesaplama görevi atamaları, mikro ödemeler, ajan eylemleri — bu kısıtlar Ethereum ana ağını yüksek frekanslı etkileşimler için elverişsiz kılar. L2 ağları bu sorunu, hacmi zincir dışında ele alırken en önemli kısımlar — nihai mutabakat ve uyuşmazlık çözümü — için Ethereum'un güvenliğini kullanarak çözer.

L2'ler L1 güvenliğini nasıl devralır

Bir L2'yi bir sidechain'den veya bağımsız bir zincirden ayıran kritik özellik, güvenlik devralmadır. Bir L2 kendi bağımsız güvenliğini oluşturmaz — onu alttaki L1'den ödünç alır.

Bu devralma basit bir ilkeyle çalışır: L2, verileri veya kanıtları düzenli olarak L1 akıllı sözleşmesine gönderir. L2 operatörü hile yapmaya çalışırsa (geçersiz durum geçişleri sunarsa), herkes L1'de mevcut verileri kullanarak bu iddiaya itiraz edebilir. L1 akıllı sözleşmesi nihai hakem olarak görev yapar ve yalnızca geçerli durum geçişlerinin kabul edilmesini sağlar.

Bu, bir L2'nin güvenliğinin nihai olarak, mutabık kılındığı L1'in güvenliğiyle sınırlı olduğu anlamına gelir. Ethereum üzerindeki bir L2, (mutabık kılınan işlemler için) Ethereum kadar güvenlidir — L2'nin kendisinin nasıl yapılandırıldığından bağımsız olarak.

Rollup'lar: baskın L2 mimarisi

Modern L2 ağlarının çoğu rollup'tır. Bir rollup, birçok işlemi bir yığın hâlinde "toplar", bunları zincir dışında yürütür ve ardından sıkıştırılmış bir özeti L1'e geri gönderir. Doğruluğu nasıl kanıtladıklarına göre ayrılan iki ana rollup türü vardır:

Optimistic rollup'lar, zincir dışı işlemlerin varsayılan olarak geçerli olduğunu kabul eder ("iyimser") ve bunları yalnızca birisi itiraz ederse doğrular. Bir yığın L1'e gönderildikten sonra, herhangi bir gözlemcinin yığında geçersiz işlemler olduğuna inanması hâlinde sahtekârlık kanıtı (fraud proof) sunabileceği bir itiraz süresi (genellikle 7 gün) vardır. Sahtekârlık kanıtı başarılı olursa geçersiz yığın geri alınır ve kötü niyetli operatör cezalandırılır.

  • Örnekler: Arbitrum One, Optimism, Base
  • Ödünleşim: uygulaması daha hızlı ve daha basittir; ancak itiraz süresi çekim gecikmelerine yol açar (varlıklarını L2'den L1'e taşıyan kullanıcıların itiraz süresinin geçmesini beklemesi gerekir)

ZK (zero-knowledge) rollup'lar, zincir dışı yürütmenin doğru olduğunu göstermek için kriptografik kanıtlar — özellikle geçerlilik kanıtları (validity proof) — kullanır. Geçerliliği varsayıp itirazları beklemek yerine, ZK rollup'lar yığını L1'e göndermeden önce yığının geçerli olduğuna dair matematiksel bir kanıt üretir. L1 akıllı sözleşmesi, hesaplama açısından ucuz olan bu kanıtı doğrular ve kanıt geçerliyse yığını hemen kabul eder.

  • Örnekler: zkSync, StarkNet, Scroll, Linea
  • Ödünleşim: itiraz süresi gerekmez (çekimler daha hızlıdır); ancak geçerlilik kanıtı üretmek hesaplama açısından pahalıdır ve teknoloji daha karmaşıktır

Her iki tür de aynı hedefe ulaşır: L1'i güvenlik dayanağı olarak korurken yürütmeyi L1'in dışına taşımak. Optimistic ve ZK rollup'lar arasındaki seçim; kanıt üretme maliyeti, çekim hızı, EVM uyumluluğu ve uygulama olgunluğu açısından ödünleşimler içerir.

Sequencer

Çoğu L2 ağı bir sequencer kullanır — kullanıcılardan işlemleri alan, sıralayan, yürüten ve L1'e gönderilmek üzere yığınlar üreten uzmanlaşmış bir düğüm. Günümüzdeki birçok L2 uygulamasında sequencer tek bir kuruluş (L2 ekibi) tarafından işletilir; bu da merkezîleşmeyle ilgili sorular doğurur.

Merkezî bir sequencer işlemleri sıralayabilir, kullanıcıların önüne geçebilir (front-running) ve işlemleri geçici olarak sansürleyebilir. Ancak L1 güvenlik garantisi bir dayanak sağlar: sequencer bir işlemi sansürlerse, kullanıcı onu doğrudan L1'e gönderebilir ("force inclusion" adı verilen bir mekanizma). L1 akıllı sözleşmesi doğruluğu zorunlu kıldığı için L2, fonları çalamaz veya geçersiz durumu kesinleştiremez.

Sequencer'ları merkeziyetsizleştirmek, L2 ekosistemi genelinde aktif bir araştırma ve geliştirme alanıdır. Bazı L2'ler paylaşımlı sıralama, merkeziyetsiz sequencer kümeleri veya based sıralama (sıralamayı L1 doğrulayıcılarının yaptığı model) üzerinde çalışmaktadır.

Kripto AI ile ilgili L2 örnekleri

DecAIHub proje kartlarında birkaç L2 ağı sıkça görünür. Bunların kendine özgü özelliklerini anlamak, Main chain alanını bağlama oturtmaya yardımcı olur.

Base

Base, Coinbase tarafından geliştirilen, Ethereum üzerine inşa edilmiş bir optimistic rollup'tır. OP Stack'i (Optimism ile aynı teknolojiyi) kullanır ve Ethereum ana ağına mutabık kılınır. Base, kısmen Coinbase'in dağıtım erişimi ve kısmen düşük işlem maliyetleri sayesinde önemli sayıda AI ajan projesini ve DeFi uygulamasını kendine çekmiştir. Base'in kendi yerel tokenı yoktur — gas, ETH ile ödenir.

Arbitrum One

Arbitrum One, Offchain Labs tarafından geliştirilen, Ethereum üzerine inşa edilmiş bir optimistic rollup'tır. Lansmanı yapılan ilk büyük L2'lerden biriydi ve Ethereum L2'leri arasında en büyük kilitli toplam değere sahiptir. Arbitrum One, sahtekârlık kanıtı mekanizması kullanır ve kendi yönetişim tokenına (ARB) sahiptir. Olgun ekosistemi; DeFi protokollerini, altyapı projelerini ve giderek artan sayıda AI ile ilgili uygulamayı içerir.

L1'lerden temel farklar

Özellik L1 (ör. Ethereum) L2 (ör. Base, Arbitrum One)
Mutabakat Kendi doğrulayıcıları, bağımsız mutabakat Nihai mutabakat için L1'e dayanır
Güvenlik kaynağı Kendi stake edilmiş değeri / hash gücü Alttaki L1'den devralınır
İşlem maliyeti Daha yüksek (ana ağ gas'ı) Daha düşük (yığınlanmış, sıkıştırılmış)
İşlem hacmi Blok boyutu ve süresiyle sınırlı Daha yüksek (zincir dışı yürütme)
Kesinlik L1 kesinliği (saniyeler-dakikalar) Neredeyse anlık yumuşak onay; mutabakat için L1 kesinliği
L1'e çekim Yok Değişir: ~7 gün (optimistic) veya dakikalar-saatler (ZK)

Kripto AI projeleri için neden önemli

L2 ağları, Ethereum düzeyinde güvenliğe Ethereum düzeyinde maliyetler olmadan ihtiyaç duyan AI projeleri için pratik çözüm hâline gelmiştir.

Maliyet açısından verimli zincir üstü AI işlemleri. Blok zincirindeki AI iş yükleri genellikle çok sayıda küçük ve sık işlem içerir: çıkarım çağrısı başına ödeme, hesaplama görevi tamamlamalarının kaydı, veri katkıcılarına ödül dağıtımı, ajan eylemlerinin günlüğe kaydı. Ethereum ana ağında her bir işlemin gas maliyeti, işlemin kendi değerini aşabilir. Bir L2'de aynı işlem bir sentin kesirlerine mal olur; bu da birim başına ekonomiyi uygulanabilir kılar.

Gerçek zamanlı uygulamalar için hız. DeFi protokolleriyle etkileşen AI ajanları, kullanıcı sorgularına yanıt veren çıkarım hizmetleri ve görevleri sağlayıcılarla eşleştiren hesaplama pazar yerleri — hepsi hızlı onay sürelerine ihtiyaç duyar. L2'ler tipik olarak, ardından nihai kesinlik için L1 mutabakatının geldiği, neredeyse anlık yumuşak onaylar (sequencer'ın işlemi kabul etmesi) sunar.

Ethereum ekosistemine erişim. Ethereum L2'lerindeki AI projeleri; Ethereum'un DeFi protokolleriyle, oracle ağlarıyla, kimlik sistemleriyle ve yönetişim çerçeveleriyle etkileşebilir. Base üzerindeki bir AI ajanı, bir DEX'te token takas edebilir, oracle'lardan fiyat akışlarına erişebilir ve DAO yönetişimine katılabilir — hepsi Ethereum ekosistemi içinde, L2 maliyetleriyle.

Hibrit mimari desenleri. Birçok AI projesi katmanlı bir yaklaşım benimser: yönetişimi, token sözleşmelerini ve yüksek değerli mutabakatı Ethereum ana ağında konuşlandırmak, yüksek frekanslı AI işlemlerini ise bir L2'de çalıştırmak. Bu desen yaygındır; çünkü projelerin güvenlik (ana ağ) ve performans (L2) için ayrı ayrı optimizasyon yapmasına olanak tanır.

Değerlendirilmesi gereken ödünleşimler. Bir L2 seçmek, proje değerlendirmesini etkileyen hususlar getirir:

  • Sequencer merkezîleşmesi — sequencer tek bir kuruluşsa, L1 güvenliği sahtekârlığa karşı bir dayanak sağlasa da L2'nin bir merkezîleşme noktası vardır.
  • Köprü riski — varlıkları L1 ile L2 arasında taşımak, istismarlar için yüksek değerli hedefler olan köprü sözleşmelerini içerir. Köprünün güvenliği kritiktir.
  • Çekim gecikmeleri — optimistic rollup'lar, L1'e çekimler için bir itiraz süresi dayatır. Bu, likiditeyi ve kullanıcı deneyimini etkiler.
  • L2 olgunluğu — bazı L2'ler, destek tekerlekleriyle (sistemi geçersiz kılabilen yönetici anahtarları) erken aşamadadır. Bir L2'nin ne ölçüde merkeziyetsizleştiği ve bu güvenlik mekanizmalarını kaldırdığı, güvenlik değerlendirmesi için önemlidir.

DecAIHub proje kartlarında nerede görünür

DecAIHub proje kartlarında L2 kavramı birkaç alanda görünür:

  • Main chain — Base, Arbitrum One veya Optimism gibi değerler, projenin bir L2 üzerinde konuşlandırıldığını gösterir. Bu, projenin alttaki L1'den (bu örneklerde Ethereum) güvenliği devralırken L2'nin maliyet ve hız avantajlarından yararlandığını söyler.

  • Consensus — L2 projeleri için bu alan, L2 türünü (Optimistic / ZK Rollup) ve alttaki L1'i açıkça belirten L2 (Optimistic Rollup, Base on Ethereum) veya L2 (ZK Rollup, zkSync Era on Ethereum) gibi mimari bir formül kaydeder. Bu ayrım önemlidir: işlemleri L2'nin sequencer'ı sıralar, ancak kesinliği alttaki L1'in mutabakatı sağlar.

Bir proje kartında Main chain: Base veya Main chain: Arbitrum One gördüğünüzde, projenin bir L2 ortamında çalıştığını bilirsiniz. Bu, Ethereum ana ağına göre daha düşük maliyet ve daha yüksek hız anlamına gelir; ancak aynı zamanda projenin L2'nin köprüsüne, sequencer'ına ve mutabakat altyapısına bağımlı olduğu anlamına da gelir. Main chain alanı, Onchain necessity değerlendirmesiyle birlikte okunmalıdır: zincir üstü özellikleri neredeyse hiç kullanmayan bir L2 projesi, L2'nin avantajlarından çok az kazanç sağlar.

Tek başına L2 etiketi neyi kanıtlamaz

Bir L2 olarak çalışmak veya bir L2'de konuşlanmak mimari bir tercihtir, bir kalite göstergesi değildir. L2 sınıflandırması şunları göstermez:

  • AI reality — bir L2 blok zinciri bir ölçekleme ortamı sağlar, AI yetenekleri değil. Bir L2'deki projenin gerçek AI'ya sahip olup olmadığı, konuşlanmayı seçtiği L2'ye değil, tamamen kendi teknik uygulamasına bağlıdır. DecAIHub, AI reality değerlendirmesini zincir seçimine göre değil, kanıta dayalı ölçütlerle yapar.

  • Tam merkeziyetsizlik — günümüzdeki birçok L2'nin merkezî bileşenleri vardır: tek operatörlü sequencer'lar, sözleşmeleri yükseltebilen yönetici anahtarları ve kurucu ekiplerin kontrolündeki yönetişim yapıları. Bir L2, sahtekârlığı önlemek için L1 güvenliğini devralır; ancak sıralama ve yükseltilebilirlikte operasyonel merkezîleşme yaygındır. L2Beat, başlıca L2'lerin olgunluk ve merkeziyetsizlik durumunu izler.

  • Tüm işlemler için L1 düzeyinde güvenlik — güvenlik devralma, L1'de mutabık kılınan durum için geçerlidir. L2 içinde gerçekleşen ancak henüz mutabık kılınmamış (veya optimistic rollup'larda itiraz süresi içinde olan) işlemler farklı güvenlik özelliklerine sahiptir. Mutabakat öncesi ve mutabakat sonrası güvenlik arasındaki ayrım, yüksek değerli işlemler için önemlidir.

  • Sınırsız ölçeklenebilirlik — L2'ler, işlem hacmini L1'lerine göre önemli ölçüde artırır; ancak sonsuz ölçeklenebilir değillerdir. Her L2'nin kendi kapasite kısıtları vardır ve çok yüksek talep yine de tıkanıklığa ve artan ücretlere yol açabilir — ancak bu, tipik olarak L1'e göre çok daha yüksek bir eşikte gerçekleşir.

  • Ekosistem derinliği — bir L2'de konuşlanmak, projeye otomatik olarak olgun bir ekosisteme erişim sağlamaz. Daha yeni L2'ler; Arbitrum One veya Base gibi yerleşik L2'lere kıyasla sınırlı DeFi likiditesine, daha az geliştirici aracına ve daha küçük kullanıcı tabanlarına sahip olabilir.

Karıştırmayın

  • Layer 1 (L1) — bir L1, kendi bağımsız mutabakatına ve güvenliğine sahip temel katman blok zinciridir. Bir L2 güvenlik için bir L1'e bağımlıdır; bir L1 ise başka hiçbir zincire bağımlı değildir. Ethereum bir L1'dir; Base, Ethereum üzerine inşa edilmiş bir L2'dir.

  • Sidechain — sidechain, bir L1'e paralel çalışan ancak kendi mutabakatına ve güvenlik modeline sahip ayrı bir blok zinciridir. Bir L2'nin aksine, sidechain güvenliği L1'den devralmaz. Bir sidechain'in doğrulayıcıları gizlice anlaşırsa, L1 dayanağı yoktur. Polygon PoS (orijinal hâliyle) genellikle gerçek bir L2 değil, bir sidechain olarak tanımlanır.

  • Rollup — rollup, belirli bir L2 mimarisi türüdür (optimistic veya ZK). Tüm rollup'lar L2'dir; ancak tüm L2 tasarımları rollup değildir (state channel'lar ve plasma gibi başka yaklaşımlar da vardır; ancak rollup'lar baskın hâle gelmiştir). DecAIHub proje kartlarında belirli rollup türü (Optimistic / ZK) tipik olarak Consensus alanında yakalanır; örneğin L2 (Optimistic Rollup, Base on Ethereum) veya L2 (ZK Rollup, zkSync Era on Ethereum).

  • Köprü (bridge) — köprü, varlıkları zincirler arasında (L1'den L2'ye, L2'den L1'e veya farklı L1'ler/L2'ler arasında) aktarmak için kullanılan bir mekanizmadır. Köprü, katmanları bağlayan altyapıdır; kendisi bir katman değildir.

  • Modüler blok zinciri — "modüler" terimi, farklı işlevlerin (yürütme, mutabakat, veri kullanılabilirliği, konsensüs) farklı uzmanlaşmış katmanlar tarafından ele alındığı bir mimariyi tanımlar. L2'ler, modüler blok zinciri tezinin bir parçasıdır — mutabakatı ve güvenliği L1'e devrederken yürütmede uzmanlaşırlar — ancak "modüler blok zinciri" daha geniş bir tasarım felsefesidir, L2'nin eş anlamlısı değildir.

Sık sorulan sorular

L2'ler inşa etmek yerine neden L1'i daha hızlı hâle getirmiyoruz?

Bir L1'i daha hızlı hâle getirmek, tipik olarak merkeziyetsizlikten veya güvenlikten ödün veren ödünleşimler gerektirir. Blok boyutunu artırmak veya blok süresini kısaltmak, doğrulayıcı kümesini merkezîleştirebilir (yalnızca güçlü makineler ayak uydurabilir). Mutabakat mekanizmalarını değiştirmek, yeni güvenlik varsayımları getirebilir. L2'ler, ölçeklemeyi L1'i değiştirmeden çözer: L1 güvenli ve merkeziyetsiz kalır, L2 ise üstüne hız ve kapasite ekler. Bu, Ethereum'un açık ölçekleme stratejisidir — L1'i güvenli tutmak ve yürütmeyi L2'lere itmek.

L2 işlemleri L1 işlemleri kadar güvenli mi?

Bir L2 işlemi L1'de mutabık kılındığında (kesinleştiğinde), herhangi bir L1 işlemiyle aynı güvenlik garantilerine sahiptir. Mutabakat öncesinde güvenlik, L2'nin tasarımına bağlıdır. Optimistic rollup'larda sahtekârlığın yakalanabileceği bir itiraz süresi vardır; ZK rollup'lar gönderim öncesinde geçerliliği kanıtlar. Her iki durumda da nihai dayanağı L1 sağlar. Pratik fark zamanlamadır: L1 işlemleri L1 kesinliğinden sonra nihaidir; L2 işlemleri ise tam L1 güvenliğine ancak mutabakattan sonra ulaşır.

Optimistic rollup ile ZK rollup arasındaki fark nedir?

Bir optimistic rollup, işlemlerin geçerli olduğunu varsayar ve sahtekârlık kanıtlarının sunulabileceği bir itiraz süresine dayanır. Bir ZK rollup ise L1'e göndermeden önce doğruluğu gösteren kriptografik bir geçerlilik kanıtı üretir. Optimistic rollup'ların inşası daha basittir ve şu anda daha iyi EVM uyumluluğuna sahiptir. ZK rollup'lar daha hızlı kesinlik sunar (itiraz süresi yoktur); ancak kanıt üretmek hesaplama açısından daha pahalıdır. Her iki tür de L1'e mutabık kılınır ve onun güvenliğini devralır.

Varlıkları L1 ile L2 arasında taşıyabilir miyim?

Evet, köprü sözleşmeleri aracılığıyla. Varlıkları L1'den bir L2'ye taşımak için onları L1'deki bir köprü sözleşmesine yatırırsınız ve karşılık gelen varlıklar L2'de görünür. L1'e geri çekmek için süreç tersine işler. Optimistic rollup'larda L1'e çekimler tipik olarak itiraz süresinin (yaklaşık 7 gün) beklenmesini gerektirir; ancak üçüncü taraf likidite sağlayıcıları daha hızlı çekimler sunabilir. ZK rollup'larda çekimler daha hızlıdır; çünkü geçerlilik kanıtları doğruluğu bekleme süresi olmadan onaylar.

AI projeleri neden belirli L2'leri seçer?

AI projeleri L2'leri maliyet, hız, ekosistem ve stratejik uyuma göre seçer. Mümkün olan en ucuz işlemlere ihtiyaç duyan bir proje, en düşük ücretli L2'yi seçebilir. Belirli DeFi protokollerine veya kullanıcı topluluklarına erişmesi gereken bir proje, bu protokollerin konuşlandırıldığı L2'yi seçebilir. Bazı AI projeleri ayrıca L2 operatörünün itibarını, geliştirici araçlarının olgunluğunu ve L2'nin başka AI projelerini çekip çekmediğini (küme etkisi yaratıp yaratmadığını) da göz önünde bulundurur.

Bir L2'de konuşlanmak, projenin L1'dekinden daha az ciddi olduğu anlamına mı gelir?

Hayır. Bir L2'de konuşlanmak bilinçli bir mimari karardır, bir ödün değil. Uygulama düzeyindeki çoğu proje (dApp'ler, protokoller, AI hizmetleri) için L2 genellikle daha pratik seçimdir — alttaki L1'in güvenliğini maliyetin çok küçük bir kısmıyla sağlar. Kendileri L1 olan projeler (Ethereum veya Solana gibi) farklı bir işlev görür: temel altyapıyı sağlarlar. Bir L2'de konuşlanmayı seçmek ile bir L1 inşa etmek, farklı ciddiyet düzeylerini değil, farklı hedefleri yansıtır.

Dış kaynaklar

Ayrıca bakınız

No comments to display

Back to top